25-03-2016

Het zijn moeilijke tijden voor de bibliotheek

‘Schrijf een artikel waarin je ingaat op Leiderschap in Cultuur’. Met die opdracht ging de tweede lichting van leerprogramma Leiderschap in Cultuur aan de slag. Lees nu de bijdrage van Sewan Mumcuyan:

Als een man in zijn midlifecrisis, is de Bibliotheek zoekende naar nieuwe betekenis en een nieuw elan. Tegelijkertijd eisen de jaren hun tol en blijken oude gewoontes moeilijk af te leren. De uitdagingen die in deze crisis overwonnen moeten worden zijn niet mals. Daarom zeg ik: kin omhoog! Het is tijd om de crisis te lijf te gaan met minder bibliothekerige keurigheid en degelijkheid en met meer slagvaardigheid en daadkracht.

Vernieuwing

Bij de Bibliotheek is de drang tot vernieuwing groot. Ondernemerschap, economisch en maatschappelijk rendement, resultaatgericht werken, nieuwe financieringsmixen en verdienmodellen, een toekomstbestendige bibliotheek zijn slecht enkele van de vele begrippen en methodes waarmee bibliotheken druk in de weer zijn. Niet alleen directeuren en (transitie)managers zijn tegenwoordig rechtstreeks betrokken bij het vormgeven van een vernieuwingsslag, hele organisaties worden opgeschud en geactiveerd.

Dat is niet voor niets. Het werkveld van de Bibliotheek is in de afgelopen decennia drastisch veranderd. In een tijdperk waarin burgers vrije en onbeperkte toegang tot informatie hebben, is de meerwaarde van de bibliotheek in dat opzicht gedecimeerd. Dat is terug te zien in de daling van het aandeel informatieve (non­-fictie) boeken in de collecties. Daarnaast is het lezen van boeken voor ontspanningsdoeleinden een bezigheid die met andere (aantrekkelijke) vormen van tijdverdrijf nog altijd strijdt om een gelijkwaardige plek. Het is niet verrassend dat het aantal volwassen leden van de Bibliotheek landelijk fors is afgenomen en zich nog steeds in een neerwaartse spiraal bevindt. Dit ondanks de miljoenen aan overheidsgeld die werden geïnvesteerd in de ontwikkeling van de digitale bibliotheek, bijvoorbeeld door uitbreiding van het aanbod van e­books om zo beter aan te sluiten bij de wensen en behoeftes van de volwassen lezer. Het aanbod van actuele titels is helaas beperkt en het gebruiksgemak van de ontwikkelde applicaties laat vaak nogal te wensen over. 

Het aantal volwassen leden van de Bibliotheek is landelijk fors afgenomen en bevindt zich nog steeds in een neerwaartse spiraal.

Er is in de afgelopen jaren in gemeentes fors bezuinigd op het bibliotheekwerk en ook in de komende jaren gaat dit op veel plekken onverminderd door. Bibliotheken worden hoofdzakelijk gefinancierd uit de gemeentelijke begroting en zijn vaak grootverbruikers van de beschikbare budgetten voor cultuur en/of erfgoed. Vooral op kosten voor huisvesting en personeel scoren bibliotheken hoog. Vaak gehuisvest in overdadige paleizen, gebouwd en geopend in tijden waarin de geldbomen in de gemeente nog tot de hemel reikten. Nu moet wel worden gezegd dat er in de afgelopen jaren een kentering gaande is en bibliotheken, uit eigen initiatief of geduwd door de gemeente, inventief zijn geworden in het vinden van verzamelfuncties in hun gebouwen.

Typerend zijn ook de personeelsbestanden van bibliotheken met lange dienstverbanden, waarbij tientallen jaren eerder regel dan uitzondering is. Bibliotheekmedewerkers hebben gekozen voor een loopbaan-­voor-­het-­leven, zo lijkt het. Er is weinig verloop en mede daardoor een zeer beperkte toevoer van jonge mensen en flexibele krachten. Bezuinigingen leiden bij bibliotheken onvermijdelijk tot het bijstellen van begrotingen en gaan vaak gepaard met ingrijpende reorganisaties en aanpassingen in de bedrijfsvoering.

Tegelijkertijd krijgt de Bibliotheek te maken met een nieuw fenomeen: burgerinitiatief. Zoals de mini­bibliotheek, de bieb in de snackbar, de ruilbibliotheek, enzovoorts; initiatieven die zijn opgezet door vrijwilligers en waar de traditionele bibliotheek vaak geen rol in heeft. Hoe gaat de Bibliotheek met dit alles om? Het zijn moeilijke vragen en daarmee moeilijke tijden voor de Bibliotheek.

 

En nu?

Gelukkig is er ook positief nieuws. In veel gemeentes wordt intensief samengewerkt met o.a. kinderopvangcentra en scholen. De Bibliotheek doet het goed op dit gebied. Ze is bijvoorbeeld actief in de vroeg-­ en voorschoolse opvang en het primair en voortgezet onderwijs, met een divers aanbod van collectie en activiteiten gericht op lees-­ en taalbevordering. Boekstart en De Bibliotheek op School zijn succesvolle, mooie projecten. Het is overigens wel de vraag in hoeverre het succes samenhangt met het feit dat het huidige aanbod van producten en diensten dankzij subsidies voor lage tarieven aangeboden kunnen worden.

De recente vernieuwing en aanscherping van de Bibliotheekwet geeft lokale bibliotheken een middel in handen in onderhandelingen met hun gemeentes over opdrachten en subsidies. Maar niet alle gemeentes delen de visie van de Bibliotheek waar het digitalisering en educatie betreft. Daarbij zijn er andere spelers op de markt die een dergelijke dienst ook kunnen leveren en vaak tegen scherpere tarieven dan de uit de kluiten gewassen en dure Bibliotheek. Er zijn dus lichtpunten, maar geen eenvoudige oplossingen.

Menig bibliotheekdirecteur probeert uit alle macht de uitdagingen het hoofd te bieden.

Dat menig bibliotheekdirecteur uit alle macht de uitdagingen het hoofd probeert te bieden, behoeft geen twijfel. Evenmin dat er bij bibliotheekspecialisten waardevolle expertise aanwezig is over lezen en taal en dat er in de afgelopen jaren veel is gedaan om bibliotheekmedewerkers om te vormen van introverte tot pro-actieve en servicegerichte medewerkers. Maar het probleem ligt dieper.

 

Verandering is nodig

Om de huidige uitdagingen het hoofd te bieden moet de Bibliotheek een wezenlijke verandering ondergaan. De Bibliotheek moet dynamischer worden en daarbij gebruik blijven maken van de eigen krachten. Reorganiseren, niet alleen reactief zijn maar ook pro-actief handelen. Ruimte creëren voor de aanwas van nieuwe mensen, die in staat zijn dingen op een nieuwe en frisse manier te kunnen bekijken. Deskundigheid over lezen en taal is een kracht. Maar oog houden voor ontwikkelingen en initiatieven in de maatschappij en binnen en buiten de eigen sector, en daar vervolgens op inspelen zou evengoed een kracht moeten zijn.

Daarbij zou de Bibliotheek moeten durven inzien dat het meer strategische allianties kan aangaan, ook buiten de eigen sector en werkcontext. Waarom niet een samenwerking met een partij als bol.com of Google bij het ontwikkelen van de digitale bibliotheek? Met een ledenbestand van ca. 3,5 miljoen leden is de Bibliotheek een interessante partij. Ik besef dat bol.com liever boeken verkoopt dan uitleent en dat Google andere belangen en doelen heeft dan de Bibliotheek, maar misschien dat er toch win­-win scenario’s te vinden zijn. Dat hoeft ook andere functies zoals het borgen van kennis en informatie en onderzoek niet in de weg te staan. Een bol.com of Google snapt als geen ander hoe het spel van vraag en aanbod werkt, wat de moderne consument verlangt en hoe om te gaan met onderhandelingen over bijvoorbeeld auteursrechten.

Waarom geen samenwerking met een partij als bol.com of Google bij het ontwikkelen van de digitale bibliotheek?

Een ondernemende Bibliotheek? Ja, absoluut! Niet alleen door het hanteren van een nieuwe methode of aanpak, maar door het eigen maken van een bedrijfscultuur die ervoor zorgt dat er alert en pro-actief wordt gehandeld. In alle geledingen binnen de organisatie; eigenaarschap creëren, evenals flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Agility, zoals dat in het bedrijfsleven zo mooi heet. Snel kunnen reageren op kansen die zich voordoen door strategie, bedrijfsvoering en beleid razendsnel aan te passen en kansen om te zetten in successen. Is er een toekomst voor de Bibliotheek? Wie zal het zeggen. Er liggen in ieder geval kansen voor het oprapen. Nu alleen nog doorpakken.